در رساله ها آمده است كه در هنگام زلزله يا خورشيد گرفتگي و... بايد بلافاصله به نماز آيات پرداخت و آن را به تأخير نينداخت. سؤال آن است كه در موقعي مانند زلزله اگر خسارتي بار نيامده باشد اضطراب و ترس از زلزله مجدد است و اگر خرابي رخ داده باشد نياز است كه انسان در آن شرايط حساس به كمك و امداد آسيب ديدگان بپردازد و چه بسا در آن فاصله 10 - 15 دقيقه اي كه صرف نماز آيات مي شود بتواند جان عده اي را نجات دهد. حتّي در پديده خورشيد گرفتگي هم كه به ندرت پيش مي آيد. آيا عاقلانه است انسان تماشاي اين پديده را رها كرده و به نماز آيات بپردازد، نمازي كه بعدا هم مي توان خواند اما پديده زيباي گرفتن خورشيد ممكن است به ندرت پيش آيد؟

درباره كمك به زلزله زدگان و تماشاي خورشيد گرفتگي بايد به امور ذيل توجه نمود:
1- به طور معمول خورشيد گرفتگي و ماه گرفتگي مدّتي طول مي كشد لذا مي توان نماز آيات را خواند و از فرصت نگاه به حوادث و پديده هاي طبيعي نيز با رعايت شرايط ايمني بهره مند شد.
2- مهم‏ ترين وظيفه و اقدام امدادگران و نهادهاى مسئول ايجاد احساس آرامش و امنيت است، با توكل به خدا و اين كه همه اين ‏ها نشانه ‏هاى قدرت و عظمت اوست و بايد به او استغاثه نمود همه اضطراب ‏ها و دلهره ‏ها برطرف شده، بهترين وضعيت روانى براى تصميم ‏گيرى امدادگران (هم از حيث روحى خودشان و هم از اين كه مردم دچار اضطراب و ناامنى نيستند از اين جهت خيال آن ها آسوده مى ‏باشد) مهيّا خواهد شد.
3- تمامى زلزله‏ ها، خرابى ‏هاى سنگين و بنيان‏ كن، به بار نمى‏ آورند و برخى از آن ها، جز خسارت‏ هاى مالى غيرقابل توجّه، چيزى را در پى ندارند. ازاين‏ رو خواندن نماز آيات، در اين فرض، هرگز مخالف عقل و درايت به نظر نمى‏ رسد.
4- البته به اتفاق نظر علماء در تلاقي نماز آيات با واجبي مهم تر، نماز آيات به تأخير مي افتد.
5- نماز آيات را مى‏ توان در دو دقيقه نيز خواند چون مى‏ توان يك سوره كامل را پنج قسمت تقسيم كرد و با هر ركوعى يكى از آن ها را خواند. يعنى نماز آيات را به دو شكل مى ‏توان انجام داد (تفصيل بحث را در رساله ‏هاى توضيح‏ المسائل جست و جو كنيد).
6- اگر چنين شد كه زلزله بسيار شديد بود به طورى كه خسارت‏ هاى مالى و جانى زيادى را برآورد و يارى به ديگران نيز ممكن بوده و باعث بروز خطرات بيش ترى نشود، در چنين شرايطى نه تنها فوريت نماز آيات مطرح نيست، بلكه آن چه واجب است، نجات جان خود و دستگيرى از مسلمين و سپس به جا آوردن نماز آيات است.
زيرا احكام مذكور در حالت اختيار است. ازاين‏ رو در صورتى كه انسان به انجام كارى مضطر شده باشد و يا چيزى كه عقلا و شرعا مهم تر از آن واجب است پيش آمده باشد لازم است تا واجب را به وقت مناسب ‏ترى واگذاشته و درعمل بدان چه كه اضطرارى است و يا مهم تر است بكوشد و گناهى مرتكب نشده است«فمن اضطر غير باغ ولا عاد فلا اثم عليه»[1]
به طور مثال، در منابع فقهى آمده است كه اگر انسانى در هنگام گرسنگى، در حالت اضطرار قرار گرفت و مجبور شد تا از غذاهاى حرام كه واجب‏ الاجتناب هستند، بخورد ولى نخورده و امساك كند كار صحيحى انجام نداده»[2]
اين مسأله براساس قاعده«الاهم فالاهم» كه يك اصل پذيرفته شده شرعى و عقلى است، بنا گذاشته شده است. نمونه آن در ميان واجبات تزاحم كار مهم تر مثل حفظ جان مؤمن با نمازهاى يوميّه است، مثلا نمازگزار شخصى را كه دچار تصادفى شده و يا در حال غرق شدن است، مى‏ بيند او بايد نماز را رها كرده و به يارى صدمه ديده و غريق بپردازد. هر چند كه اقامه نماز واجب است ولى چون كارى مهم تر از آن پيش آمده علماء به ترك واجب مهم و عمل به پيشامد اهم توصيه مى‏ كنند و از همين رو است كه در نامه ‏اى از امام رضا (ع) به على ابن الفضل الواسطى آمده است كه مى ‏توان نماز آيات را سواره نيز خواند.[3]
نتيجه اين كه اگر خواندن نماز آيات، چه در حال زلزله و چه غير آن موجب عسر و حرج و يا ضرر مهم مالى و جانى، به انسان و يا فردى ديگر شود، لازم است كه آن را ترك كرده و پس از انتفاى ضرر، قضاى آن را به جا بياوريم. زيرا در دين اسلام كه آيين زندگى سالم، عاقلانه و با رفاه و آسايش است عسر و حرج[4] و يا ضرر و ضرار نفى شده‏ اند.[5]

پي نوشت :
[1]- بقره (2)، آيه 173
[2] - مستند الشيعه، محقق نراقى، مؤسسه آل‏البيت لاحياء التراث مشهد، ج 15، ص 20، چاپ اول، سال 1418 ه. ق
[3] - تفصيل وسائل‏الشيعه، الحر العاملى، مؤسسه آل‏البيت قم، ج 7، ص 502، چاپ دوم، سال 1414 ه. ق
[4] - الذكرى، شهيد اول، طبع قديم، چاپ سنگى، ص 32، خط كرمانى، سال 1272 ه. ق
[5] - المراسم العلويه، سلار بن عبدالعزيز، نشر مجمع جهانى اهل بيت(ع)، سال 1414 هق
كتاب پرسش ها و پاسخ هاي نماز، سيد حسن موسوي (مركز تخصصي نماز)