علل نفوذ تشيع در ايران عبارت است از:
1. جاذبيت اسلام و وجود مبارك پيامبر اكرم(ص)؛
2. محبوبيت علويان؛ بويژه ائمه اطهار(عليهم السلام)؛
3. روحيه ظلم ستيزيِ ائمه(عليهم السلام) و علويان؛
4. زهد، تقوا و عدالت امامان معصوم(عليهم السلام) و علويان:
بيگمان، رهبران شيعي و پيروانشان در انجام فرايض ديني بسيار مقيد بودند و اسلام را با عمل خود به مردم معرفي ميكردند. مردم تفاوت بين اسلام ائمه و علويان را با اسلام امويان و عباسيان به خوبي درك ميكردند. سفيان ثوري ميگويد: «هل ادركت خير الناس الا الشيعْ»، آيا بهترين مردم را جز شيعه ديدهاي؟
5. مظلوميت ائمه و علويان:
ستم امويان و عباسيان به ائمه و علويان سبب گرايش مردم به تشيع شد.يعقوبي، با اشاره به قيام زيد بن علي بن الحسين(ع) كه باعث شد علويان مظلوميت ديگري بعد از حادثه كربلا به دست آورند،ميگويد: از آن پس درخراسان، تشيع شايع شد و تبليغات عليه بنياميه رواج يافت.{1} عزاداريهاي فراوان ائمه، بويژه امام سجاد(ع)، در شهادت امام حسين(ع) نشانگر آن است كه ائمه(عليهم السلام) ازاين عامل بهرهبرداري كافي را در جهت اظهار مظلوميت خويش مينمودند و به طبع آن، براي جهت گيري هاي سياسي لازم در ضديت مردم با دشمنانشان، استفاده ميكردند.{2}تأثير اين مظلوميتها براي انسانهاي مؤمن و با انصاف زياد بود؛ به طوري كه سفيان ثوري به عيسي بن زيدبن علي گفت: هر كس كمترين ايماني داشته باشد، براي فشارها و كشتارها و تهديدهايي كه در مورد فرزندان فاطمه(س)ميشود، گريه خواهد كرد.
6. مواليان ايراني :
شماري از ايرانيان كه در اواخر قرن اول هجري، و بيشتر در قرن دوم هجري، به كوفه آمدند و به فراگيري حديث پرداختند. كوفه، مركز تشيع، توانست عقايد شيعي را ميان ايرانيان مهاجرمنتشر سازد. ايرانيان پس از بازگشت به وطن، عقايد شيعي را ميان مردم پراكنده كردند.
7. مهاجرت عربها و اشعريان به قم:
طبق پاره اي از گزارشها، اهالي قم از ربع آخر قرن نخست هجري، شيعه شدهبودند و اين به سبب مهاجرت تعدادي از اعراب و اشعريان به آن منطقه بوده است. در روايتي آمده است: جمعي از مواليان ابن عباس در نيمه قرن اول به قم آمدند و آن جا ساكن شدند. نيز گفته شده كه بعد از قيام مختار در سال 67 ه’ ق، گروهي از بني اسد به قم هجرت كردند. بنابر نظر يعقوبي، بيشتر عربهايي كه ساكن قم شدند، از قبيله مذحج و پس از آن، اشعريان بودند.{3}موسي بن عبدالله سعد اشعري كه تربيت شده كوفه است، نخستين كسي بود كه به قم مهاجرت كرد و مذهب شيعه را در آن جا گسترش داد.{4}مهاجرت ساير عربها به نقاط ديگر ايران همچون خراسان، نهاوند و قزوين، سبب نشر شيعه در ايران شد.
8. هجرت ناخواسته امام رضا(ع) به خراسان:
وجود امام رضا(ع) در خراسان باعث شد تا شخصيت آن بزرگوار به عنوان امامِ شيعه، براي مردم بيشتر شناخته شود و بر همين اساس طرفداران تشيع هر روز، بيشتر و بيشتر شدند.
9. مهاجرت سادات علوي
از دلايل مهم نفوذ تشيع در ايران، ورود سادات علوي به ايران بود. بيشتر اين افراد، شيعه بودند. البته بسياري از آنان شيعه زيدي و برخي ناصبي بودند.{5} شواهد بسياري براي اين مدعا وجود دارد.وجود قبر امامزاده حمزه در شهر ري به عنوان نشانه وجود تشيع در اين شهر گزارش شده است.{6} از مقبرههاي سادات و امامزادهها، ميتوان تا حدودي - گر چه در حد احتمال - خطوط گسترش شيعه را درايران ترسيم كرد. توضيح اين نكته لازم است كه اين بزرگان، كه براي آنها مقبره ساختهاند، جزو شخصيتهاي مهم علوي بودهاند و محبوبيت آنان به حدي بوده كه از زمان مرگ يا شهادتشان، قبرهايشان را به گونهاي محترمانه مشخص ميكردند تا از ديد ديگران مخفي نماند و هم مكاني براي اداي احترام به آنان و راز و نياز باشد. چنين شخصيتهايي در زمان حياتشان تأثيرات سياسي - مذهبي زيادي بر مردم داشتهاند و باعث نفوذ مكتب علوي در حوزه خويش شدهاند.
عوامل ياد شده و نظاير آنها، از اسباب رويكرد ايرانيان به تشيع بوده است. نفوذ تشيع در ايران به صورت دفعي نبوده؛ بلكه به طور تدريجي و تا قرنها به كندي صورت ميگرفته است.از آنچه يادآوري شد روشن ميشود كه شبهه پيدايي تشيع بوسيله ايرانيها، بياساس است چرا كه تشيع پيش از گرايش ايرانيها در جهان اسلام نفوذ داشته است.
پي نوشت:
[1].ر. ك: تاريخ يعقوبي، ج 2، ص 326 (دارصادر، بيروت).
[2].البته شايد نكات ديگري هم براي فلسفه عزداري از ديدگاه ائمه اطهار(عليهم السلام) وجود داشته باشد.
[3].البلدان، احمد بن ابي يعقوب، چاپ شده به همراه اعلاق النفيسه، ص 374.
[4].تاريخ قم، حسن بن محمد قمي، ترجمه حسن بن علي قمي، ص 278 (تصحيح سيدجلال الدين تهراني، نشر توس، 1361).
[5].ر. ك: عمدْ الطالب، ابن عنبه، ص 71 و 200 و 253.
[6].ري باستان، حسين كريمان، ج 2، ص 51 (انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي، چاپ دوم: 1371).