هجرت حضرت علي (ع) از مكه به مدينه پس از هجرت پيامبر گرامي (ص) سومين بخش از زندگي آن حضرت است. سراسر صفحات اين فصل از كتاب حيات علي (ع) يك رشته سطور طلايي و حوداث بسيار برجسته و چشمگير تشكيل مي‏دهد. كارهاي مهم و حساس امام در اين فصل از زندگي، در دو مورد خلاصه مي‏شود:

1- جانبازي و فداكاري در ميدانهاي جهاد

پيامبر گرامي (ص) در طي دوران زندگي خود در مدينه با مشركان و يهودان و شورشيان بيست و هفت «غزوه» داشت. در اصطلاح سيره نويسان مسلمان به آن دسته از مجاهدتها و نبردهايي غزوه مي‏گويند كه فرماندهي و رهبري سپاه اسلام را پيامبر خود بر عهده مي‏داشت و شخصاً همراه سپاهيان حركت مي‏كرد و با آنان نيز به مدينه باز مي‏گشت. علاوه بر غزوات، پنجاه و پنج «سريه» نيز به امر آن حضرت صورت گرفت.  مقصود از سريه نبردهايي است كه در آنها بخشي از سپاه اسلام براي سركوبي شورشيان و توطئه گران از مدينه حركت مي‏كرد و فرماندهي لشكر به‏عهده‏ي يكي از افراد برجسته‏ي سپاه اسلام واگذار مي‏شد.

امير مؤمنان در بيست و شش غزوه از غزوات پيامبر شركت كرد و فقط در غزوه‏ي «تبوك» به فرمان رسول اكرم (ص) در مدينه اقامت گزيد و از شركت در جنگ باز ماند، زيرا بيم آن مي‏رفت كه منافقان مدينه در غياب پيامبر شورش كنند و زمام امور را در مركز اسلام (مدينه) به دست گيرند.

تعداد سريه‏هايي كه رهبري آنها بر عهده‏ي امام بود به درستي مشخص نيست.

2- ضبط و كتابت وحي (قرآن)

كتابت وحي و تنظيم بسياري از اسناد تاريخي و سياسي و نوشتن نامه‏هاي تبليغي و دعوتي و... يكي ديگر ازكارهاي حساس و پر ارج امام (ع) بود.

امير مؤمنان تمام آيات قرآن را، چه آنها كه در مكه نازل مي‏شد و چه آنها كه در مدينه، در دوران حيات پيامبر (ص) به دقت ضبط مي‏كرد و از اين جهت يكي از كاتبان وحي و حافظان قرآن به شمار مي‏رفت. همچنين در تنظيم اسناد سياسي و تاريخي و نامه‏هاي تبليغي، كه هم اكنون متن بسياري از آنها در كتابهاي سيره و تاريخ مضبوط است، آن حضرت نخستين دبير اسلام به شمار مي‏رود، حتي صلحنامه‏ي تاريخ «حديبيه» به املاي پيامبر (ص) و خط علي (ع) تنظيم شد.

خدمات علمي و قلمي امام منحصر به اينها نبود، بلكه در حفظ آثار و سنن رسول اكرم كوششهاي بسيار داشت و درفرصتهاي مختلف، سخنان پيامبر را درباره‏ي احكام و فرايض و آداب و سنن و حوادث و اخبار غيبي و... ضبط مي‏كرد ازاين رو امام (ع) موفق شد آنچه را كه از پيامبر (ص) شنيده بود به صورت شش كتاب از خود به يادگار بگذارد و پس از شهادت امام همه‏ي اين كتابها در نزد فرزندان آن حضرت به عنوان ارزنده‏ترين گنجينه حفاظت مي‏شد و ديگر پيشوايان پس از امير المؤمنين، در مقام احتجاج بر ديگران، به اين كتابها استناد مي‏جستند. زراره كه يكي ازشاگردان برجسته‏ي امام صادق (ع) بوده است برخي از اين كتابها را نزد آن حضرت ديده، خصوصيات آنها را نقل كرده است. 

منبع:

كتاب فروغ ولايت.آيت الله سبحاني.ص57