درباره اينكه چرا محمد بن حنفيه، برادر و امام زمانش را در كارزار كربلا ياري نكرد، سخنان بسياري گفته شده كه به برخي از اين دلايل اشاره مي كنيم و به اختصار به آنها خواهيم پرداخت. از جمله اين دلايل عبارتست از:
1-بيماري محمد بن حنفيه در هنگام قيام كربلا
2-ماموريت يافتن از جانب امام حسين(ع)
3-مكلف نشدن از جانب امام حسين(ع)
4-كهولت سن محمد حنفيه
5-قرار نداشتن نام محمد در لوح محفوظ شهداي كربلا. (1)
اما مواردي نيز در رد اين دلايل وجود دارد از جمله اين كه: هيچ كدام از منابعي كه به بيماري محمد درهنگام حادثه كربلا اشاره كرده اند به منابع يا افراد قبل از خود براي اثبات مدعي خود ارجاع نداده‌اند بعلاوه اگر در آن هنگام محمد از بيماريي رنج مي‌برد در گفتگويي كه ميان امام و محمد بن حنفيه از آن ذكري به ميان مي آمد (2) در صورتي كه نه حضرت امام حسين(ع) و نه خود محمد حرفي مبني بر بيماري به ميان نياورده اند.
ماموريت يافتن او از جانب امام نيز از اين جهت بود كه وقتي امام هيچ انگيزه اي از جانب محمد، مبني بر همراهي اش ملاحظه نفرمود او را در مدينه گمارد تا حوادث و حركات يزيد را به ايشان گزارش دهد. در بعضي كتاب ها آمده است كه بعد از قبول نكردن امام براي ماندن در مكه يا تغيير مسير حركت از كوفه به يمن: بغض در گلوي محمد بن حنفيه شكست. امام حسين (ع) دريافت كه محمد بن حنفيه مي خواهد در مدينه بماند. پس گفت: اي برادر ، خداوند تو را پاداش نيك دهد كه نصيحت كردي و به صواب ارايه طريق نمودي. من تصميم دارم به مكه بروم. برادران و پسران برادرانم و يارانم با من هستند. نظر آنان و كار آنان، نظر و كار من است. اما تو در مدينه بمان. از آنان – از حكومت- دغدغه اي نداشته باش و تو چشم من در مدينه باش.
البته نمي توان كناره گيري محمد بن حنفيه از جهاد را امري پسنديده تلقي كرد. او فرصتي داشت كه مثل عباس و عون و... تا خود را به نهضت عاشورا پيوند زند و ستاره اي درخشنده در آسمان شهيدان كربلا باشد. اما واقعيت اين است كه امام زمان او، امام حسين(ع) آنچنان سرشار از كرامت و عزت با او برخورد مي كند كه گويي در مدينه ماندن محمد بن حنفيه، خود يك ماموريت جهادي و ويژه است. (3)
در مورد مكلف نشدن محمد از جانب امام نيز بايد گفت امام هيچ گاه و در هيچ جاي سفر پر مخاطره شان از مكه تا كربلا هيچ كس را مكلف به همراهي با خود نكرد حتي در شب عاشورا از ياران خود درخواست مي كنند كه جان و مال خويش را از اين حادثه به سلامت دربرند.
بعضي نويسندگان در توجيه عدم همراهي محمد حنفيه در حادثه كربلا كهولت سني محمد را ذكر كرده اند اما نمي توان اين موضوع را صادق دانست چرا كه به روايت تاريخ محمد در دوران خلافت ابوبكر به دنيا آمد و خلافت ابوبكر در سال 11 هجري بوده است. اين در حالي است كه امام حسين در سال 4 هجري ديده به جهان گشوده است با اين اوصاف محمد حدود 7 سال از حضرت امام حسين(ع) كوچك تر است، پس موضوع كهولت سن نيز منتفي است چرا كه در حادثه كربلا افرادي چون حبيب بن مظاهر بودند كه به مراتب از محمد مسن تر بودند.
آيا به راستي محمد حنفيه اخبار شهادت امام حسين(ع) در صحراي كربلا را از پيامبر(ص) و حضرت علي(ع) و امام حسن(ع)كه به كرات از آن سخن به ميان آورده اند را نشنيده است؟! او كه هميشه و همه جا با پدر بزرگوارشان همراه و همگام بودند خطبه اي را كه حضرت امير(ع) هنگام بازگشت از جنگ صفين بيان فرمودند، نشنيده است كه حضرت كربلا را مصارع عشاق مي خواند.(4)
لذا نيامدن محمد بن حنفيه به كربلا را تنها شايد بتوان به خاطر اجازه امام مبني بر ماندن او در مدينه ذكر كرد كه آنهم به خاطر اكراه خود محمد بن حنفيه براي همراهي با امام بوده است.
پي نوشتها--------------------------
. حيات الامام حسين بن علي، ج2، ص260 و نيز ر.ك: ابن اثير،الكامل في التاريخ، ج4، ص16؛ طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج4، ص253.
2 . اين گفتگو در منابع زير نقل شده است: ابن اعثم، كتاب الفتوح، ج5، ص22؛ طبري، تاريخ الامم و الملوك،ج 4، ص 253؛ سيد ابن طاووس، الملهوف علي قتلي الطفوف،ص127-130.
3 . مامقاني، تنقيح المقال، ج2، ص388.
4 . علامه مجلسي، بحار الانوار، ج41، ص295؛ شيخ عباس قمي، نفس المهموم، ص206.