سعد بن مسعود ثَقَفى ، عموى مختار بن ابى عُبَيد ، از ياران هوشمند و وفادار على (عليه السلام)است و گفته شده از ياران پيامبر خدا نيز بوده است .(1)
امام على (عليه السلام) در آغاز، او را بر نواحى «زاب»(2) گمارد(3). سپس هنگام حرکت به سوى صِفّين، يزيد بن قيس اَرحَبى را ـ که فرماندار مدائن بود ـ همراه خود برد و سعد را بر مدائن(4) گماشت و او تا روزگار امامت امام حسن (عليه السلام) در اين سِمت، باقى بود(5).

على (عليه السلام) در نامه اى او را به خاطر تقوا پيشگى و نجابتش ستوده و برايش دعا کرده است (6). خطاب به او فرموده: «أمّا بَعدُ ، فَقَد وفَّرتَ عَلَى المُسلِمينَ فَيأَهُم ، وأطَعتَ رَبَّکَ ، ونَصَحتَ إمامَکَ ، فِعلَ المُتَنَزِّهِ العَفيفِ ، فَقَد حَمِدتُ أمرَکَ ، ورَضيتُ هَديَکَ ، وأبَبتَ رُشدَکَ ، غَفَرَ اللهُ لَکَ ، وَالسَّلامُ».(7) «امّا بعد؛ بر بيت المال مسلمانان افزودى و از پروردگارت اطاعت نمودى و براى پيشوايت خيرخواهى کردى؛ کارى که وارستگان خويشتندار مى کنند.
پس کارت را مى ستايم و روشت را مى پسندم و راهت را درست مى دانم. خداوند تو را بيامرزد ! والسلام!».
يعقوبى نقل مى کند: على (عليه السلام) به سعد بن مسعود، عموى مختار بن ابى عبيد ـ که حاکم مدائن بود ـ چنين نوشت: «أمّا بَعدُ، فَإِنَّکَ قَد أدَّيتَ خَراجَکَ، وأطعتَ رَبَّکَ، و أرضَيتَ إمامَکَ، فِعلَ المُبِرِّ التَّقِيِّ النَّجيبِ، فَغَفَرَ اللهُ ذَنبَکَ، و تَقَبَّلَ سَعيَکَ، و حَسَّنَ مَآبَکَ ».(8) «امّا بعد؛ تو به شيوه نيکوکاران با تقوا و نجيب، مالياتت را به ما رساندى و از پروردگارت اطاعت کردى و پيشوايت را خشنود ساختى. پس خداوند از گناهت درگذرد و کوششت را بپذيرد و آخرتت را نيکو سازد!».
هنگامى که امام حسن (عليه السلام) در ساباط (9)، زخمى شد و يارانش بدو آسيب رساندند، به سعد بن مسعود، پناه برد (10). مختار بن ابى عبيد ثقفى، برادرزاده(11) و جانشين او در مدائن بوده است (12).

نسب محدّث و مورِّخ بزرگ شيعى ابراهيم ثَقَفى کوفى نيز بدو مى رسد (13).(14)

منابع:
1. الاستيعاب: ج 2، ص 167 الرقم 961؛ الإصابة: ج 3، ص 70، الرقم 3210.
2. در عراق، دو منطقه به نام «زاب» وجود دارد: زاب بالا و زاب پايين. زاب بالا، ميان موصل و اربيل و زاب پايين، ميان شهرزور و آذربايجان است. ميان اين دو زاب، دو يا سه روز راه است(معجم البلدان: ج 3 ص 123).
3. الأخبار الطوال: ص 153.
4. مدائن، پايتخت پادشاهان ساسانى بود که در شرق رود دجله و به فاصله يک روز راه از جنوب بغداد قرار دارد و ايوان کسرا در اين شهر است. مدائن در سال چهاردهم هجرى به دست مسلمانان فتح شد (مراجعه شود: تقويم البلدان، ص 302).
5. تاريخ الطبري: ج 4، ص 565 ؛ الکامل في التاريخ : ج 2، ص 362 .
6. أنساب الأشراف: ج 2، ص 387؛ تاريخ اليعقوبي: ج 2، ص 201 .
7. أنساب الأشراف: ج 2، ص 387؛ نثر الدرّ : ج 1، ص 323 و فيه «اُوتيت» بدل «أببت».
8. تاريخ اليعقوبي: ج 2، ص 201.
9. ساباط: مکاني است معروف در عراق، نزديک مدائن(مراجعه شود: معجم البلدان : ج 3 ص 166) .
10. تاريخ الطبري: ج 5، ص 159، الکامل في التاريخ: ج 2، ص 445؛ البداية و النهاية: ج 8، ص 14؛ شرح نهج البلاغة: ج 16، ص 27؛ الفهرست للطوسي: ص 36، الرقم 7؛ و راجع الأخبار الطوال: ص 217 و تاريخ الإسلام للذهبي: ج 4، ص 6.
11. تاريخ الطبري: ج 4، ص 163؛ الکامل في التاريخ: ج 2، ص 198.
12. تاريخ الطبري: ج 5، ص 76؛ الکامل في التاريخ: ج 2، ص 399 .
13. الفهرست للطوسي: ص 36، الرقم 7 .
14. ـ محمد محمدى رى شهرى، دانش نامه اميرالمؤمنين، ج 13، ص 253.