لازم است نخست معناي لغوي و اصطلاحي واژه شيعه بيان گردد و آنگاه منشأ تاريخي و تاريخچه پيدايي آن مورد بررسي قرار گيرد،

 لفظ شيعه در لغت به معناي پيرو و تابع است و در اصطلاح به كساني كه از امام علي(ع) و اهل‏بيت او پيروي مي‏كنند شيعه گفته مي‏شود و اين نام به آنان اختصاص يافته است.{1}

 ابن خلدون در اين باره مي‏نويسد: «واژه شيعه، در لغت به معناي پيروان و هواخواهان است و در اصطلاح فقيهان و متكلمان اسلامي، بر پيروان حضرت علي بن ابيطالب و فرزندان او اطلاق شده است».{2}

 يكي از محققان معاصر اهل‏سنت در زمينه پيدايي مذهب تشيع مي‏گويد: «مبدأ پيدايي مذهب اماميه گروهي از صحابه بودند كه در محبت علي(ع) اخلاص داشتند و او را به سبب داشتن صفات با ارزش به خلافت سزاوارتر مي‏دانستند».{3}

 محققان شيعي و اهل‏سنت معتقداند كه تشيع پديده‏اي عارضي و ساختگي نيست، بلكه ريشه در آيين مقدس اسلام داشته و عقايد و اصول خويش را از قرآن كريم، سنت نبوي و احاديث علوي گرفته است،

 در كتب روايي فريقين احاديث بسياري نقل شده كه بر اين نكته دلالت دارند كه ظهور شيعه در عصر نبي اكرم(ص) بوده است،

 ابن عساكر از جابر بن عبداله انصاري نقل مي‏كند: «قالَ كُنّا عِندَ النَّبي(ص) فَأقْبَلَ عَليُّ(ع) فَقالَ النَّبيُ(ص) وَ الَّذي نَفْسي بِيَدهِ اِنَّ هذا وَ شيعَتَهُ لَهُمُ الفائِزوُنَ يَوْمَ القِيامِِْ و نُزِّلَتْ اِنَّ الّذينَ امَنوا و عَمِلوالصَّالِحات أولئُك هُمْ خَيْرُ البَريِّْ فَكانَ اصحابُ النَبيّ(ص) اًّذاً اَقبلَ عَليّّ(ع) قالوا جأ خيرٌ البَريّه»;{4} ما در محضر رسول خدا(ص) بوديم كه علي(ع) به سوي ما آمد هنگامي كه چشم پيامبر خدا(ص) به او افتاد فرمود: قسم به آن كه جانم در دست اوست. او - اميرمؤمنان(ع) - و شيعيانش در روز قيامت رستگاراند. پس از آن بود كه هر گاه آن امام بزرگوار به مجلس اصحاب پيامبر اكرم(ص) مي‏آمد آنها مي‏گفتند بهترين مخلوق خدا آمد،

 ابن عباس صحابي پيامبر اسلام(ص) مي‏گويد: «هنگامي كه آيه شريفه (اِنّ الذينَ امَنوا و عَمِلو الصالحاتِ أُولئكَ هم خيرُ البريّه)،{5} نازل شد حضرت رسول(ص) به اميرالمؤمنين علي(ع) فرمود: تو و شيعيانت هستيد آن گروهي كه در قيامت خداوند از شما راضي است و شما نيز از خداوند راضي هستيد».{6}

 ديلمي از رسول خدا(ص) نقل مي‏كند كه آن حضرت به علي(ع) فرمود: «أَنتَ و شيعَتُك تَردوُنَ الحَوْضَ روأَ مرويينَ بيضًْ وُجُوهَكم و اِنَّ عَدوَّكَ يردوُن الحوضَ ظَمأَ مُقمصينَ».{7} تو و شيعيانت با طمأنينه و آرامش وارد حوض كوثر مي‏شويد و چهره‏هاي شما سپيد است و دشمن تو تشنه لب و با اضطراب وارد حوض مي‏شود،

 اما در پاسخ به اين پرسش مي‏توان گفت برخي مغرضان بنيانگذار تشيع را شخصي يهودي به نام عبدالله سبا معرفي نموده‏اند ولي هيچ دليل محكمي بر اين ادعا ارايه نگرديده و بسياري از علما و دانشمندان اهل‏سنت آن را بي اساس دانسته‏اند و اين افسانه پنداري موهوم و مردود است و هيچ دليل و مستند تاريخي براي آن وجود ندارد،

 اين نظريه را بسياري از عالمان و انديشمندان شيعي و اهل‏سنت مورد نقد و بررسي قرار داده‏اند از جمله يكي از نويسندگان مصري در اين مورد مي‏نويسد: «نخست آن كه اساس اين داستان پرداخته و ساخته دشمنان تشيع است و اگر هم عبدالله بن سبا در واقع وجود داشته باشد مورخان مشهور هيچ گونه اثر و توطئه‏اي از او نقل نكرده‏اند و از سوي ديگر بر فرض قبول اين نظريه، سكوت خليفه سوم و كارگزاران او در برابر عبدالله سبا قابل توجيه نخواهد بود در حالي كه وي با افرادي همچون محمد بن ابي‏حذيفه و محمد بن ابي‏بكر و عمار و ديگران با شدت برخورد مي‏كرد».{8}

 دانشمند بزرگ شيعه، علامه عسكري، كتاب قطوري را در اثبات، افسانه‏اي بودن عبدالله سبا تأليف نموده است.{9}

 مرحوم كاشف الغطا نيز درباره اين قصه‏پردازي مي‏گويد: «كتب شيعي به اتفاق عبدالله سبا را لعن كرده‏اند و از او برائت جسته‏اند و عادي‏ترين تعبير درباره او اين است كه وي پليدتر از آن است كه از او ياد مي‏شود».{10}

 علامه عسكري در اين زمينه مي‏نويسد: «ادعاي پيدايي مذهب اماميه توسط عبداله بن سبا نظريه‏اي مردود است. اين داستان را نخستين بار ابن اثير در كتاب تاريخ خود بدون ذكر مستند و مأخذ نقل كرده اما مشكل اين است كه طبري آن را از سيف بن عمر روايت كرده است در حالي كه افسانه‏سازي سيف بن عمر از نظر عالمان رجال شيعه و اهل‏سنت جاي ترديد ندارد».{11}

 افزون بر مطالب ياد شده اگر مؤسس شيعه عبدالله سبا باشد عالمان شيعي بايد از او و عقايدش دفاع نمايند چرا كه هميشه در تاريخ از بنيانگذاران مذاهب به عنوان الگو و سرمشق ياد مي‏شود و عيب و نقص‏هاي آنان توجيه مي‏شود در صورتي كه در مكتب تشيع نه تنها از وي دفاع نمي‏شود بلكه از او مذمت شده و از سويي هيچ گونه تشابهي در عقايد و ديدگاه‏هاي شيعه با عقايدي كه براي عبداله سبا نقل شده ديده نمي‏شود،

منابع:

 [1].لسان العرب، ابن منظور ج 7، ص 258، ماده شيع/

 [2].مقدمه، ابن خلدون، ص 138/

 [3].فجرالاسلام، احمد امين مصري، ص 226/

 [4].درّالمنثور، سيوطي، ج 6، ص 589/

 [5].سوره بينات، آيه 7/

 [6].شواهد التنزيل، حاكم حسكاني، ج 2، ص 357/

 [7].الصواعق المحرقه، ابن حجر، ص 167/

 [8].علي و بنوه، طه حسين، منبع 98 - 100، فعل ابن‏سبا/

 [9].براي آگاهي بيشتر ر.ك: عبداله سبا، علامه عسكري/

 [10].اصل الشيعه و اصولها، كاشف الغطا، ص 106/

 [11].عبداله بن سبا و اساطير اخري، علامه عسكري، ج 2، ص 40/