اميرالمؤمنين(عليه السلام) در نهج البلاغه در توصيف و جريان شناسي نبردهاي زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى‌فرمايد:

فَلَقَدْ كُنّا مَعَ رَسُولِ اللّه(صلى الله عليه وآله) وَ اِنَّ الْقَتْلَ لَيَدُورُعَلَى الآباءِ وَ الأَبْناءِ وَ الإِخْوانِ وَ الْقَراباتِ فَما نَزْدادُ عَلى كُلِّ مُصيبَة وَ شِدَّة اِلاّ ايمانَاً وَ مُضِيّاً عَلَى الْحَقِّ وَ تَسْليماً لِلأَمْرِ وَ صَبْراً عَلى مَضَضِ الْجِراحِ؛ [1]

در زمان پيغمبر اكرم(ص) شرايطى پيش مى‌آمد كه ما بايد با پدران، فرزندان، برادران و ساير خويشانمان بجنگيم و راهى نمى‌ماند جز اين كه به كشتن آنها اقدام كنيم. آرى، در جنگ‌هاى صدر اسلام بسيار مى‌شد كه كار به آن جا مى‌كشيد كه پدر و پسر مقابل هم قرار مى‌گرفتند و يكى بايد ديگرى را مى‌كشت. حضرت مى‌فرمايد، اين مصيبت‌ها و امتحان‌هاى سخت موجب نمى‌شد كه ما دست از ايمانمان برداشته و در راه و روشمان سست شده و از جنگ فرار كنيم، بلكه اين مسايل بر ايمان، پايدارى و مقاومت ما مى‌افزود.

ليكن با اين همه، خصوصيت جنگ‌هاى زمان پيغمبر(ص) اين بود كه جبهه حق و باطل كاملا روشن بود و يك طرف ايمان و طرف ديگر كفر قرار داشت. در يك طرف مسلمان‌ها و پيامبر(ص) و طرف ديگر كفار و مشركان بودند. از اين رو اگر كسى اسلام را پذيرفته بود كاملا برايش روشن بود كه بايد براى جنگيدن با كفار آماده باشد و خلاصه، دغدغه، اضطراب و ابهامى در كار نبود.

اما در زمان اميرالمؤمنين(ع) كار بسيار سخت تر از زمان پيامبر(ص) بود. روزگارى شده بود كه بايد مسلمان با مسلمانى ديگر بجنگد. اميرالمؤمنين(ع) در اين باره مى‌فرمايد:

وَ لكِنّا اِنَّما اَصْبَحْنا نُقاتِلُ اِخوانَنا فِى الاِسْلامِ عَلى ما دَخَلَ فيهِ مِنَ الزَّيْغِ وَ الاِعْوِجاجِ وَ الشُّبْهَةِ وَ التَّأويلِ؛[2]

پس از پيامبر(ص) روزگارى آمده كه بايد با هم كيشان و برادران مسلمان خود كه دچار كج روى و انحراف شده‌اند و احكام خدا را تأويل مى‌كنند، بجنگيم. اين همان چيزى بود كه پيغمبر اكرم(ص) درباره آن به اميرالمؤمنين(ع) خبر داده و فرموده بود: روزگارى بيايد كه همان‌طور كه من بر اساس تنزيل قتال كردم تو بايد بر اساس تأويل قتال كنى. پيامبر(ص) برخى از نمونه‌هاى اين انحرافات را نيز به اميرالمؤمنين(ع) فرموده بودند. در اين باره حضرت على(ع) در يكى از خطبه‌هاى نهج البلاغه از قول پيامبر اسلام(ص) نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمودند، از جمله فتنه‌هايى كه پس از من در ميان امتم ظاهر خواهد شد اين است كه:

فَيَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بالنَّبيذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِيَّةِ وَ الرِّبا بِالْبَيْعِ؛[3] (روزگارى بيايد كه شراب را به اسم آب انگور، رشوه را به اسم هديه، و ربا را با نام بيع، حلال مى‌شمرند.)

پي نوشت:

[1] نهج البلاغه، خطبه 121.

[2] همان.

[3] همان، خطبه 155.