«اخلاص»، يكى از فضايل درونى مؤمنان و مردان الهى است كه مستلزم پاكى بى شائبه اعمال دينى و عبادتهاى خالصانه است و از هر گونه ريا و انگيزه غير الهى بدور مي باشد.
نمازي كه مؤمن در برابر خدا انجام مي دهد، قبل از هر چيز اقرار به يگانگى او است؛ يعنى، او را پروردگار مطلق شناختن و هيچ يك از آفريده ها را با او شريك ندانستن است. بنابراين منظور از اخلاص در نماز اين است كه انسان صرفا به خاطر خدا اقدام به اقامه نماز نموده و در نماز، تنها او را در نظر داشته باشد و هيچ چيز را در اين عمل عبادي شريك خداوند قرار ندهد.
برخي از نشانه هايي كه بوسيله آن مي توان خالصانه بودن نماز را تشخيص داد بدين شرح مي باشد
الف - عدم توقّع از ديگران
اگر كار براى خداست، انسان مخلص، چشمداشت تشكّر و قدردانى از غير خدا ندارد. اگر قدر نشناسى و ناسپاسى هم ديد، باز در عمل خويش ثابت قدم و استوار است. اين نشانه آن است كه براى خدا كار مى كند اما اگر كسي بواسطه نماز خواندش از ديگران توقع تعريف و تمجيد و يا ارائه خدمتي داشته باشد اين عمل با اخلاص سازگاري ندارد.
ب – عدم توقع پاداش از خداوند
نشانه ديگر اخلاص در نماز اين است كه انسان در ازاي نمازي كه مي خواند توقع پاداش از خداوند نداشته باشد هر چند يقينا خداوند نماز وي را بي پاداش نمي گذارد.
امام صادق عليه السلام در اين باره فرموده اند:« كمترين نشانه اخلاص آن است كه آدمي در اطاعت و عبادت حق، كوشا باشد، و براي عمل خود ارزشي قايل نباشد و خود را طلبكار خدا نداند، زيرا مي داند اگر خداوند آن گونه كه بايد از او مطالبه عبادت كند، از انجام آن ناتوان خواهد بود.»[1]
ج - پشيمان نشدن
انسان مخلص، از كار نيكى كه كرده، پشيمان نمي شود. چون نزد خدا پاداشش محفوظ است و به وظيفه هم هر چه بوده عمل كرده است و اجر و ثواب را هم از او مي گيرد.
اگر كسي خالصانه نمازش را بخواند اما در زندگي با مشكلات مواجه شود، پشيمانى ندارد. اگر در بروز مشكلات و سختي ها از نمازهايي كه خوانده پشيمان شدد، پاى اخلاصش مى لنگد.
د- عدم تأثير استقبال يا بى اعتنايى
اين هم نشان ديگرى از اخلاص است. اين نباشد كه اگر نمازتان مورد ستايش واستقبال قرار مي گيرد، تشويق به انجام آن شويد، واين نباشد كه چون كارتان با بى اعتنايى و بى مهرى مردم روبرو شود سست شويد. اگر كار براى خداست نبايد تشويق و استقبال يا بى اعتنايى و عدم قبول مردم در انسان مخلص مؤثر واقع شود.
و- يگانگى ظاهر و باطن
از نشانه هاى ديگر خلوص، همگونى ظاهر و باطن است. عملش در ظاهر با نيّتش در باطن يكسان باشد. گندم نماى جو فروش نباشد، و همان باد كه نشان مى دهد،«بود» و«نمود»ش يكى باشد.
على عليه السلام فرموده است:«مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلانِيَتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقالَتُهُ، فَقَدْ اَدّىَ الاَمانَةَ وَاخْلَصَ الْعبادَة». كسى كه ظاهر و باطنش و نهان و آشكارش و رفتار و گفتارش با هم اختلاف نداشته باشد، او امانت الهى را ادا كرده و عبادت و بندگى را خالص ساخته است. نشانه هاى ديگرى هم براى اخلاص وجود دارد كه به همين قدر، بسنده مى شود.
آنكه اخلاص دارد، نورانيتى در دل، توفيقى در عمل، پاداشى در دنيا و آخرت، عاقبت بخيرى و خوش نامى، محبوبيّت و نام نيك خواهد داشت. اين وعده الهى است كه پاداش نيكوكاران خالص و بندگان مخلص ضايع نمى شود[2].
پي نوشت:
[1] - شرح مصباح الشريعة، ص 424
[2] - عنوان بندي ها از كتاب يكصدوده پرسش درباره نماز، مجتبي كلباسي كتاب پرسش ها و پاسخ هاي نماز، سيد حسن موسوي (مركز تخصصي نماز)