چگونه من دانشجو خودم باشم؟ واقعاً اين مسأله برايم معضل بزرگى شده است. لطفاً كتابى، نوشته‏اى و... كه بتواند مرا راهنمايى كند، معرفى فرماييد. از وقتى وارد دانشگاه شدم، محيط مرا از خودم گرفته است و الان به جايى رسيده‏ام كه ديگر خسته شده‏ام، خواهشمندم راهنمايى‏ام كنيد؟

خودشناسي ارزشمندترين شناخت‏ها است و به خداشناسي مي‏انجامد. در روايتي از اميرمؤمنان(ع) آمده است: «معرفة النفس انفع المعارف» در اين زمينه به دو نوع مطالعه نياز است: الف) مطالعه علمي: درباره خودشناسي نوعي و به تعبير ديگر «انسان‏شناسي» است. بهترين سخن در اين باره در قرآن مجيد و احاديث پيشوايان مكتب يافت مي‏شود. ب) مطالعه عيني: يعني تفكر و تأمل در وجود خويشتن، شناخت معايب و محاسبه نفس خويش. يقيناً هر چه آدمي بيش‏تر در خود فرو رود و به اخلاق و كردار خود بينديشد، بيش‏تر خود را خواهد شناخت. انسان بايد چون طبيبي حاذق بيماري‏هاي نفس خويش را دريابد و با مهارت و جدّيت به درمان آن بپردازد. اين گونه خودشناسي اساسي‏ترين ركن خودسازي و عروج به مقامات بلند معنوي است؛ زيرا كسي كه فاقد آن باشد، عمري در غفلت و بي خبري به سر مي‏برد و چه بسا با صفات زشت به سراي آخرت مي‏شتابد. در اين گستره كتاب‏هاي اخلاقي مي‏تواند راهنماي انسان باشد. در مورد محيط و اطرفيان: مسلماً حفظ ايمان و ارزش‏هاي آن در محيط نامساعد بسي دشوار است؛ ولي ارزش افزون‏تر دارد. خداوند در آيه 11 سوره «تحريم» آسيه، همسر فرعون، را مثال و نمونه مي‏آورد. او از شوهرش بيزاري جست و عرضه داشت: خدايا، من از قصر فرعون و زيورهاي دنيوي گذشتم. تو خانه‏اي در بهشت برايم بنا كن و مرا از شر فرعون و كردارش و قوم ستمكار نجات بخش. حفظ ارزش‏ها در محيط مناسب و مساعد هنر نيست؛ هنر آن است كه در تند باد ضد ارزش‏ها، ارزش‏ها مطرح شود. بنابراين، سعي كنيد با اعتماد به خدا و يقين به درستي راه، ايمان خود را حفظ و تقويت كنيد. از مطالعه قرآن و كتاب‏هاي سودمند ديگر و نيز شركت در محافل ديني غفلت نكنيد. در مسير تحول و رشد انسان، دوره جواني از اهميت ويژه برخوردار است. در اين دوره، دو موضوع رشد هويت و رشد استقلال كه در پرتو رشد فكري و شناختي شكل مي‏گيرد، اهميت بيش‏تر دارد. جوان مي‏خواهد درباره فعاليت‏ها و نيز آينده خود مستقلاً تصميم بگيرد. رشد حسّ استقلال در جواني حاكي از رشد اصيل‏ترين ابعاد انساني يعني نيروي اختيار است و با شكل‏گيري و رشد آن در اين دوره، فصلي جديد در شخصيت جوان آغاز مي‏شود. او در پي آن است به سوي خود پيروي و ادراك كنترل رفتار خويش حركت كند و به تدريج توان كنترل خود را به دست آورد. بنابراين، جوان بايد با استفاده از شناخت صحيح خود و اهدافش و با تكيه بر اختيار و رشد استقلال كه خداوند به او عطا فرموده، راه خويش را بشناسد و انتخاب كند. بدين وسيله مي‏تواند پيروزمندانه بحران هويت را پشت سر نهد؛ زيرا موضوع مهم در رشد جوان «هويت» است. پرسش هايي چون: من كيستم، كجا مي‏روم، چه هدفي را بايد دنبال كنم، چگونه بايد با ديگران ارتباط برقرار كنم، در سال‏هاي جواني به پاسخ نيازمندند. اين پرسش‏ها همگي در زمينه رشد هويّت مطرح است. براي اين كه جوان هويت خود را بيابد و بحران هويت را به خوبي پشت سر گذارد، بايد نخست آن را تجربه كند و دركي صحيح به دست آورد؛ يعني اين مسأله برايش مطرح شود و تعهدي كه بتواند با آن به موفقيت برسد، در خود به وجود آورد. در واقع جوان پس از رو به روشدن با اين بحران شناختي، به سوي يافتن حقايق جهان هستي مي‏رود و رفتار و كرداري مناسب با آن مي‏جويد. به طور كلي مي‏توان اين مرحله را زمان جست و جو براي جهان بيني صحيح به منظور راه يافتن به اهداف زندگي دانست. بنابراين، براي بيرون آمدن از اين سردرگمي و يافتن «من» گمشده خويش و رهايي از احساس كسالت و خستگي توجه به نكات زير سودمند مي‏نمايد: الف) بيش‏تر مطالعه كنيد مطالعات خويش درباره حقايق جهان هستي و انسان را گسترش و تعميق بخشيد و از طريق خودشناسي كه ارزشمندترين شناخت‏ها است، به شناخت حقايق جهان و خالق هستي راه يابيد. مي‏توانيد از كتب زير كمك بگيريد: 1. انسان و ايمان (شهيد مطهري) 2. انسان در قرآن (شهيد مطهري) 3. انسان‏شناسي (محمود رجبي) 4. خودشناسي براي خود سازي (محمد تقي مصباح) ب) خود را هر چه بيش‏تر بشناسيد. با تفكر و تأمل و احياناً مشورت با ديگران، استعدادها و توانمندي‏هاي فكري و عملي خويش را شناسايي كنيد تا بتوانيد، «من واقعي» خويش را بهتر و بيش‏تر بشناسيد و به تصويري واقعي از آنچه كه واقعاً هستيد، دست يابيد. در اين صورت، خواهيد توانست: 1. براي رسيدن به آرمان‏ها و اهداف خويش و نيز كسب موفقيت‏هاي بيش‏تر در زندگي تحصيلي و شغلي به بهترين شكل از توانايي‏هاتان بهره گيريد. 2. جايگاه اجتماعي خود را بيابيد و در ايفاي نقش اجتماعي خويش موفقيت به دست آوريد. ج) با افراد فكور، موفق، با تجربه و عاقل مشورت كنيد. گاه انسان در مسير مطالعه و تفكر تحت تأثير عوامل و شرايط مختلف فرهنگي، اجتماعي، رواني و سياسي قرار مي‏گيرد و نمي‏تواند به نقطه نظر محكم و ثابتي دست يابد. در اين موقعيت، مشورت با افراد موفق و ره يافته كه تجارب فراوان اندوخته‏اند، بسيار مؤثر است. امير مؤمنان علي(ع) مي‏فرمايد: «لامظاهرة كالمشاورة؛ هيچ پشتيباني چون مشاوره نيست.» در پايان، ضمن آرزوي موفقيت، شما را به مطالعه دو كتاب زير دعوت مي‏كنم: 1. جوان و نيروي چهارم زندگي (دكتر محمدرضا شرفي) 2. جوان و بحران هويت (دكتر محمدرضا شرفي)