آيا جهاني بودن رسالت اسلام، به‌معناي آن است كه علاوه بر انسان‌ها، جنيان نيز مخاطب اسلام‌اند، يا آنكه مقصود از جهاني بودن، تنها شمول رسالت اسلام نسبت به همة انسان‌هاست؟ قرآن كريم جايي به‌صراحت از شمول رسالت اسلام نسبت به جنيان سخن نگفته است و تعبير «ناس» ـ كه در پاره‌اي آيات مربوط به جهاني بودن رسالت اسلام، مانند «هُدي لِلنّاس»، «كافَّةً لِلنّاس» و «بلاغٌ للناس»، آمده است ـ ظهور در نوع انسان دارد و شامل جنيان نمي‌شود؛ پس اين آيات بر شمول دعوت اسلام نسبت به جنيان دلالت نمي‌كنند.[1] اما از آياتي كه تعبير «عالمين» در آنها به كار رفته است، مي‌توان چنين مطلبي را استظهار كرد؛ زيرا «عالمين»، شامل همة ذوي‌العقول (صاحبان خِرَد) مي‌شود و ازاين‌رو جماعت جنيان را نيز دربرمي‌گيرد.

برخي آيات نيز مي‌توانند مؤيد اين معنا باشند؛ مانند: وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ...»[2]؛ «و چون تني چند از جن را به‌سوي تو روانه كرديم كه قرآن را بشنوند...». اين آيه را ازآن‌رو مؤيد مدعا، و نه دليلي بر آن، دانستيم كه در آن تصريح نشده است كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله جنيان را براي شنيدن دعوت خود فراخوانده باشد؛ پس مي‌توان احتمال داد كه خداوند خود ترتيبي داده باشد كه گروهي از جنيان بيايند و به سخنان پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله گوش فرادهند.[3]

در برخي روايات نيز آمده است كه پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله) مبعوث به‌سوي ثقلين (انس و جن) بوده است؛ ازجمله در روايتي از امام محمد باقر عليه السلام آمده است: «خداوند محمد صلي الله عليه و آله را براي همة انسان‌ها و تمام جنيان برانگيخت».[4]

در اين ميان، اگر اين ديدگاه را ترجيح دهيم كه جنيان مخاطب دعوت پيامبرصلي الله عليه و آله نبوده‌اند و دعوت او ويژة آدميان بوده است - بر اساس مباني كه در جاي خود اثبات شده- طايفة جنيان پس از شنيدن دعوت پيامبرصلي الله عليه و آله، موظف به ايمان آوردن به آن حضرت بوده‌اند.

پي نوشت:

[1] البته طبق يك احتمال دربارة آيات پاياني سورة ناس، مي‌توان برداشت كرد كه «ناس» شامل جنيان نيز بشود: مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ * الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ * مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ (ناس:4ـ6)؛ «از شر وسوسه‌گر نهاني؛ آن‌كس كه در سينه‌هاي مردم وسوسه مي‌كند؛ چه از جن و [چه از] انس». در تفسير آن احتمالات مختلفي را مطرح كرده‌اند (ر.ك: احمد‌بن‌يوسف (السمين الحلبي)، الدرّ المصون في علوم الكتاب المكنون، ج11، ص162ـ164؛ ابوعلي فضل‌بن‌حسن طبرسي، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج9ـ10، ص769ـ780).

[2] احقاف/29.

[3] به نظر مي‌رسد اين احتمال با توجه به آية 130 سورة انعام مرجوح است؛ زيرا در اين آيه خداوند جنيان را نيز مخاطب قرار مي‌دهد: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَـذَا قَالُواْ شَهِدْنَا عَلَي أَنفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُواْ عَلَي أَنفُسِهِمْ. طبق اين آيه، خداوند از جنيان نيز اقرار مي‌گيرد كه فرستاده‌اش به‌سوي آنها آمده و آيات الهي را بر ايشان خوانده و هشدارشان داده است. چنان‌كه در درس نخست گذشت، احتمال اينكه مراد از «رسل» در اين آيه، پيامبراني از جنيان باشند، ضعيف است.

[4] ر.ك: محمدباقر مجلسي، بحار الانوار، ج63، ص303ـ304 و ج102، ص105، ح13؛ عبدعلي‌بن‌جمعه عروسي حويزي، تفسير نور الثقلين، ج1، ص768.