"فرهنگ عاشورا و انقلاب اسلامي از ديدگاه بسياري از انديشمندان و متفكراني كه در زمينه تبيين علل و عوامل پيروزي انقلاب اسلامي ايران، نظريهپردازي كردهاند، عامل مذهب از قويترين و اصليترين عواملي است كه در پيدايش و پيروزي انقلاب اسلامي، نقش به سزايي ايفا نموده است.
ميشل فوكو ـ فيلسوف مشهور فرانسوي و نظريه پرداز پست مدرنيسم ـ در تحليل و بررسي عوامل انقلاب اسلامي از «معنويت گرايي سياسي» نام ميبرد. به نظر او، روح انقلاب اسلامي در اين حقيقت يافت ميشود كه ايرانيان از خلال انقلاب خود ـ در جست و جوي ايجاد تحوّل و تغيير در خويش بودند. هدف اصلي آنان ايجاد يك تحول بنيادين در وجود فردي و اجتماعي، حيات اجتماعي و سياسي و در نحوه تفكر و شيوه نگرش بود... آنان راه اصلاح را در اسلام يافتند. اسلام براي آنان هم دواي درد فردي و هم درمان بيماريها و نواقص جمعي بود. به عنوان نمونه ر.ك: عميد زنجاني، انقلاب اسلامي ايران و ريشه آن؛ سيد حميد روحاني، نهضت امام خميني(ره)؛ منوچهر محمدي، تحليلي بر انقلاب اسلامي؛ علي دواني، نهضت روحانيون ايران؛ جميله كديور، رويارويي انقلاب اسلامي ايران و آمريكا و...
آصف حسين در كتاب ايران اسلامي: انقلاب و ضد آن بر اين نكته تأكيد دارد كه بايد مطالعة انقلاب با توجه به عنصر ايدئولوژي، نقش اپوزيسيون اسلامي، مشروعيت، آموزشها و خصوصاً رهبري صورت گيرد. به نقل از عبدالوهاب فراتي، ضيافتهاي نظري بر انقلاب اسلامي «مجموعه مقالات» ص297 حامد الگار نيز در كتاب ريشههاي انقلاب اسلامي؛ سه عامل «تشيع، رهبري امام خميني(ره) و طرح اسلام به عنوان يك ايدئولوژي» را به عنوان ريشههاي انقلاب مطرح ميكند. همان
از سوي ديگر مروري بر ادبيات سياسي رايج در روند وقوع انقلاب اسلامي، شعارها، سخنرانيها و بيانيههاي انقلابيون و رهبران نهضت، بيانگر اين واقعيت است كه از ميان عناصر مذهبي، «فرهنگ عاشورا و نهضت امام حسين(ع)، نقش به سزايي در اين زمينه ايفا كرده است. مؤلفههاي فرهنگ و تعاليم عاشورا عبارتاست از:
1. فرهنگ شهادت،
2. فرهنگ مبارزه مستمر حق با باطل،
3. فرهنگ طاغوت ستيزي و طاغوت زدايي،
4. اصل پيروي از رضاي خدا و مصالح مسلمين،
5. فرهنگ پيشگيري از جرم و فساد قبل از وقوع آن در فرهنگ نظارت عمومي و امر به معروف و نهي از منكر. هاشم هاشم زاده هريسي، اصول فرهنگ و تعاليم عاشورا، چكيده مقالات گنگره بين المللي امام خميني(ره) و فرهنگ عاشورا؛ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني(ره)، ص189
اين مؤلفهها در پيدايش و پيروزي انقلاب اسلامي، نقش و تأثير به سزايي داشته و حفظ و تداوم انقلاب اسلامي نيز در گرو حركت در اين چهارچوب است. اكنون جهت آگاهي بيشتر بحث را در چند محور با كمي تفصيل بيشتر پي ميگيريم:
يك. تأثير فرهنگ عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامي
1ـ1. اهداف و انگيزههاي انقلابيان
هدف و انگيزه مردم ايران از انقلاب اسلامي، نابودي ظلم، استبداد و استكبار و بر پايي حكومت عدل الهي و اجراي احكام اسلامي به عنوان «معروف» و جلوگيري از وابستگي به اجانب و بيگانگان به عنوان «منكر» بود. اينها همان انگيزه و هدف امام حسين(ع) از قيام عاشورا بود آنجا كه ميفرمايد: « انما خرجت لطلب الاصلاح في امه جدّي اريد ان آمر بالمعروف و انهي عن المنكر و اسير بسيرة جدّي و ابي علي ابن ابي طالب(ع) ».
اگر يزيد بن معاويه تجاهر به فسق و فجور داشت، خاندان پهلوي نيز همان گونه عمل ميكردند و به عنوان نمونه بايد گفت: اسلام زدايي را تا آنجا رساندند كه به طور رسمي تاريخ هجرت پيامبر اكرم(ص) را به تاريخ شاهنشاهي تبديل كردند!! امام راحل(ره) دربارة تأثير عاشورا بر اهداف و انگيزههاي انقلاب اسلامي ميفرمايد: «حضرت سيد الشهدا(ع) به همه آموخت كه در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حكومت جائر چه بايد كرد». قيام عاشورا در كلام و بيان امام خميني(ره)، ص55
برخي از علماي اسلامي بر اين عقيدهاند كه مهمترين انگيزه امام حسين(ع) از اين قيام، ايجاد حكومت اسلامي بوده است. امام خميني(ره)، در اين زمينه ميفرمايد: «زندگي سيدالشهدا(ع)، زندگي حضرت صاحب(ع)، زندگي همه انبياي عالم، همه انبيا ـ از اول، از آدم تا حالا ـ همهشان اين معنا بوده است كه در مقابل حكومت جور، حكومت عدل را ميخواستند درست كنند». همان، ص 55
ازاينرو يكي از مهمترين شعارهاي انقلابيون انقلاب، اين بود: «نهضت ما حسينيه، رهبر ما خمينيه»
1ـ2. رهبري انقلاب
وجود رهبري حسينگونه همچون امام خميني(ره)، يكي از مهمترين تأثيرات نهضت عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامي بود.
مردم ايران، صلابت، شهامت، شجاعت، قاطعيت، سازش ناپذيري و روح حماسي حضرت امام حسين(ع) را در شخصيت امام خميني(ره) متجلي ميديدند و شرايطي كه امام حسين(ع) براي رهبر و حاكم جامعه اسلامي توصيف ميكرد، در او مييافتند. شعار انقلابيان «خميني، خميني تو وارث حسيني» مبيّن اين امر است.
1ـ3. شيوه مبارزه
در فرهنگ مكاتب مادي، نبايد مشت به نبرد با درفش برود؛ اما مردم ايران تحت تأثير نهضت عاشورا، روحيه شهادتطلبي امام حسين(ع) و اصحابش را در خاطرهها تكرار ميكردند. هنگامي كه جوانان انقلابي با شعارهاي «اللَّهاكبر» و «توپ، تانك، مسلسل، ديگر اثر ندارد» و... با تانكها و مسلسلهاي رژيم ستم شاهي مقابله ميكردند، امام راحل(ره) فرمود.
«كيفيت مبارزه را اينكه قيام در مقابل يك حكومت قلدري كه همه جا را در دست دارد، با يك عده معدود چه طور باشد، اينها چيزهايي است كه حضرت سيدالشهدا به ملت آموخته است». صحيفة نور، ج17، ص 55
مردم از فرد ستيزي به دور بوده و تحت تأثير رأفت اسلامي و با الهام از سيرة امام حسين(ع) با دشمنان خود (مانند حر بن يزيد رياحي و ...)با شعار «گل در مقابل گلوله»، فرياد ميزدند: «ارتش ايران حسيني شده، رهبر ايران خميني شده». مصطفي كواكيان، هفت قطره از جاري زلال انديشه امام خميني(ره)، ص 229
1ـ4. طريق ايام و اماكن عزاداري
ايام عزاداري امام حسين(ع) و اماكني از قبيل مساجد، تكايا و خيمههاي عزاداري امام حسين(ع) به عنوان مهمترين زمان و مكان براي فعاليت نيروهاي انقلاب و بيداري مردم از مفاسد حكومت پهلوي و سازماندهي آنان براي راهپيمايي، تظاهرات و فعاليتهاي انقلابي، محسوب ميگرديد.
در طول دو ماه محرم و صفر سال اوجگيري انقلاب اسلامي، نقطه اوج آن، تاسوعا و عاشوراي حسيني بود كه به كلي پايههاي رژيم ستمشاهي لرزيد.
سران ساواك در تحليلهاي درون سازماني خود گفته بودند: اگر ما بتوانيم ماه محرم را به خوبي پشت سر بگذاريم، رژيم پهلوي ماندني است و همه ديديم كه بعد از اربعين حسيني در سال 1399 ه.ق رژيم2500 ساله شاهنشاهي در كمتر از يك ماه ساقط شد. راهپيمايي عظيم مردم ايران در روز اربعين برابر با29/10/1357بود كه پس از23 روز در 22/11/1357 انقلاب اسلامي پيروز شد
دو. تأثير فرهنگ عاشورا در پيروزي انقلاب اسلامي
با مروري بر مقاطع سرنوشتساز در پيروزي انقلاب اسلامي، مشخص ميشود كه نقطه آغازين آنها از ايام عزاداري امام حسين(ع) و با الهام از آموزههاي نهضت عاشورا بود:
2ـ1. قيام 15خرداد ـ كه نقطه عطفي در تاريخ انقلاب شمرده ميشود ـ به دنبال سخنراني شديداللحن حضرت امام(ره) در بعدازظهر عاشورا (13خرداد 1342) به وقوع پيوست. ايشان در مورد قيام 15 خرداد فرمود:
«ملت عظيم الشأن در سالروز اين قيام فاجعه انفجارآميزي كه مصادف با15 خرداد 42 بود، با الهام از عاشورا آن قيام كوبنده را به بار آورد. اگر عاشورا و گرمي و شور انفجاري آن نبود، معلوم نبود چنين قيامي بدون سابقه و سازماندهي، واقع شود».
2ـ2. هفده شهريور نيز يكي از مقاطع مهم انقلاب بود كه تحت تأثير عاشورا و فرهنگ آن شكل گرفت: «هفده شهريور مكرر عاشورا و ميدان شهدا مكرر كربلا و شهداي ما مكرر شهداي كربلا و مخالفان ملت ما مكرر يزيد و وابستگان او هستند». صحيفة امام، ج16، ص 290
2ـ3. اعلاميه تاريخي امام خميني(ره) در روز 21بهمن1357 مبني بر شكستن كودتا و حكومت نظامي رژيم ـ كه تصميم داشتند رهبران اصلي انقلاب را دستگير كرده و به زعم خويش به انقلاب براي هميشه پايان دهند ـ عملاً نوعي حماسه عاشورايي محسوب ميشد. مردم تحت تأثير اعلاميه و فرمان حسين زمان خويش، به خيابانها ريخته و توطئههاي رژيم را درهم شكستند.
امام راحل(ره) در اين زمينه ميفرمايد: «اگر قيام حضرت سيدالشهدا(ع) نبود، امروز هم ما نميتوانستيم پيروز بشويم. تمام اين وحدت كلمهاي كه مبدأ پيروزي ما شد، براي خاطر اين مجالس عزاداري مجالس سوگواري و اين مجالس تبليغ و ترويج اسلام شد». صحيفه امام، ج 16، ص 346
سه. تأثير فرهنگ عاشورا بر حفظ و تداوم انقلاب اسلامي
فرهنگ عاشورا نه تنها عامل پيدايش اصل انقلاب و زمينهساز پيروزي آن در مراحل مختلف بوده است؛ بلكه همين فرهنگ، عامل اساسي حفظ و تداوم انقلاب اسلامي نيز محسوب ميگردد.
اگر انقلاب اسلامي بخواهد بر مبناي آن فرهنگي كه شكل گرفته، تداوم يابد؛ بايد توجّه ويژه اي به همان فرهنگ داشته باشد: روحيه شهادتطلبي، آزادگي، عزّت نفس، مبارزه با ظلم و ستمگري، مخالفت با تخطّي از احكام اسلام و... در عرصههاي مختلف سياست خارجي و روابط با ديگر كشورها و نيز عرصه سياست داخلي؛ از سياستگذاري در ابعاد مختلف اقتصادي، اجتماعي، سياسي، فرهنگي و غيره گرفته تا بخشهاي اجرايي و... .
همه بايد پايبند به آموزههاي نهضت امام حسين(ع) و فرهنگ عاشورا باشند. اگر انقلاب اسلامي توانسته است از كليه توطئهها جان سالم به در برد؛ اگر جنگ تحميلي هشت ساله ـ كه از سوي تمامي قدرتهاي جهاني پشتيباني ميشد ـ نتوانست اين انقلاب مردمي و اسلامي را از پاي درآورد؛ اگر تهديدهاي دشمنان اسلام، امپرياليسم تبليغاتي، محاصره اقتصادي، كودتاي نظامي و... هيچكدام كوچكترين خللي در عزم و اراده نظام اسلامي وارد نكرد، همه و همه به دليل همان فرهنگ عاشورايي ملت ايران است. هفت قطره، همان، ص 235
امام خميني(ره) در اين زمينه ميفرمايد: «اين محرّم را زنده نگه داريد. ما هر چه داريم از اين محرم است. از اين قتل سيدالشهدا(ع) است و شهادت او است. ما بايد به عمق اين شهادت و تأثير اين شهادت در عالم برسيم و توجه كنيم كه تأثير او امروز هم هست. اگر اين مجالس وعظ و خطابه و عزاداري و اجتماعات سوگواري نبود، كشور ما پيروز نميشد. همه در تحت بيرق امام حسين(ع) قيام كردند. الان هم ميبينيد كه در جبههها وقتي كه نشان ميدهند آنها را، همه با عشق امام حسين(ع) است كه دارند جبههها را گرم نگه ميدارند». صحيفه امام، ج 17، ص58
ايشان در جاي ديگر ميفرمايد:
«فداكاري حضرت سيدالشهدا(ع) است كه اسلام را براي ما زنده نگه داشته است... بايد بدانيد كه اگر بخواهيد نهضت شما محفوظ بماند، بايد اين نهضتها را حفظ كنيد». همان، ج 15، ص331 و230 و جهت مطالعه درباره تأثيرات فرهنگ عاشورا بر انقلاي اسلامي ر.ك: عبدالوهاب فراتي، ضيافتي نظري بر انقلاب اسلامي (مجموعه مقالات)، ص 91؛ فصلنامه حكومت اسلامي، سال هشتم، شماره اول بهار 82، (ش 28)، ص 396"