خداوند نسبت به والدين، امر به احسان مي ‏كند، بلكه عقوق[عاق شدن] و عصيان آنان را حرام مي ‏داند ولي براي همسران، تنها در حكمي كلّي رعايت حقوق آنان را لازم دانسته است: «وعاشروهنّ بالمعروف»[1]  و براي فرزندان نيز تنها به رعايت مسائل مالي آنان سفارش كرده، مي‏ گويد: «يوصيكم الله في أولادكم للذَّكَر مثل حظّ الاُنثيين»[2] بلكه فتنه بودن و ناپايدار بودن آنان را گوشزد مي ‏كند: «إنّما أموالكم وأولادكم فتنة»[3] «المال والبنون زينة الحيوة الدنيا والباقيات الصالحات...»[4] و در هيچ يك از اين دو مورد (همسر و فرزندان) تعبير به وجوب احسان و نيز حرمت عقوق ندارد و در پاره ‏اي از موارد به دشمن بودن بعضي از آنها اشاره مي‏ كند: «يا أيها الذين امنوا إنّ من أزواجكم وأولادكم عدوّاً لكم فاحذروهم...»[5]

سرّ اين تفاوت آن است كه احسان به والدين نياز به سفارش دارد؛ زيرا پدر و مادر در معرض فراموشي فرزندان قرار دارند و فرزند، هنگاني كه مستقل مي‏ شود و خانواده تشكيل مي‏ دهد، ارتباط عاطفي او نسبت به والدين كاهش مي‏ يابد و توجه كمتري را در حق آنان مبذول مي ‏دارد و آنان را تنها به گذشته خود مربوط مي ‏داند؛ به ويژه آنگاه كه والدين نشاط و فروغ خود را از دست بدهند و سرپرستي و نگهداري آنان رنج‏ آور باشد؛ در حالي كه فرزند بالغ نسبت به همسر و فرزندان خود احساس ديگري دارد: «زيّن للناس حبّ الشهوات من النساء والبنين...»[6] به ويژه فرزندان خويش كه چون آنها را به آينده خود مربوط مي ‏داند، اموال خود را براي آنان ذخيره مي ‏كند.

غرض آن‏كه، گرايش به همسر و فرزند ، به اندازه نصاب لازم در طبيعت آدمي وجود دارد و نيازمند سفارش نيست، بلكه چون اين گرايش غالباً از حدّ نصاب لازم نيز مي‏ گذرد، قرآن كريم در پي مهار كردن آن است و مي ‏فرمايد: بدانيد كه اولاد فتنه هستند نه مايه فخر، بلكه چنان‏كه گذشت، از بعضي از آنان به «دشمن» تعبير مي‏ كند و فرمان حذر از آنان مي ‏دهد: «إنّ من أزواجكم و أوْلادكم عدوّاً لكم فاحذروهم»[7] و در موردي ديگر مي‏ گويد: «لاتُلْهِكم أموالكم ولا أولادكم عن ذكر الله...» [8]

نيز به نحو كلّي به تربيت فرزندان اشاره مي ‏كند و مي ‏فرمايد: «وقل ربّ ارْحمهما كما ربّياني صغيراً»[9] زيرا اين تعبير در عين حال كه به فرزندان فرمان دعا درباره والدين مي‏ دهد، اشاره مي ‏كند كه اگر مي ‏خواهيد فرزندان خوب و دعاگويي داشته باشيد، بايد در تربيت آنها بكوشيد. به نحو جزئي و مصداقي نيز، بعضي از نكات تربيتي را به والدين گوشزد مي‏ كند: «يا أيّها الذين امنوا ليستأذنكم الّذين ملكت أيمانكم والّذين لم‏يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرّات من قبل صلوة الفجر...» [10]

پي نوشت: -------------

[1] نساء/19: و با آنان، بطور شايسته رفتار كنيد!

[2] نساء/11: خداوند در باره فرزندانتان به شما سفارش مي‌كند كه سهم (ميراث) پسر، به اندازه سهم دو دختر باشد.

[3] انفال/28: و بدانيد اموال و اولاد شما، وسيله آزمايش است.

[4] كهف/46: مال و فرزند، زينت زندگي دنياست

[5] تغابن/14: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! بعضي از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند، از آنها برحذر باشيد

[6] آل عمراتن/14: محبّت امور مادي، از زنان و فرزندان و ... در نظر مردم جلوه داده شده است.

[7] تغابن/14: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! بعضي از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند، از آنها برحذر باشيد

[8] منافقون/9: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نكند!

[9] اسراء/24: بگو: «پروردگارا! همان‌گونه كه آنها مرا در كوچكي تربيت كردند، مشمول رحمتشان قرار ده!»

[10] نور/58: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! بردگان شما، و همچنين كودكانتان كه به حدّ بلوغ نرسيده‌اند، در سه وقت بايد از شما اجازه بگيرند.

تسنيم، ج5، ص376