قبل از پاسخ به اين سوال چند نكته قابل توجه است:

اول - دستور به قيام براي نماز شب در مورد پيامبر در چند جاي قرآن آمده است. از جمله در سوره ي مزّمّل خداوند به پيامبر مي فرمايد:«يَأَيهَُّا الْمُزَّمِّلُ*قُمِ الَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا»[1]؛«شب را ـ جز كمي ـ به پا خيز». گر چه مخاطب در آيات مذكور پيامبر اكرم (ص) است ولي ذيل سوره نشان مي دهد كه مؤمنان نيز در اين برنامه با شخص پيامبر(ص) همگام بودند حال اين قيام شب در اوايل دعوت پيامبر (ص) بر همگان واجب بوده است يا نه؟«بعضي از مفسران معتقدند اين امر در ابتدا بر همگان واجب بوده بعداً آيه ي آخر همين سوره اين حكم را نسخ كرده و اين در فاصله اي حدود يك سال بوده است. ولي همان گونه كه مرحوم طبرسي مي فرمايد: در ظاهر آيات اين سوره چيزي كه دليل بر نسخ باشد، به چشم نمي خورد و بهتر است كه گفته شود اين قيام عبادت مستحب و سنّت مؤكّد بوده و هرگز جنبه ي وجوب نداشته جز در مورد شخص پيامبر اكرم (ص).[2]
آيه ي ديگري كه بر وجوب نماز شب براي پيامبر اكرم (ص) دلالت مي كند آيه 79 از سوره إسراء است. خداوند در اين آيه مي فرمايد:«وَ مِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسىَ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا محَّْمُودًا»[3]؛«قسمتي از شب را تهجد كرده و نافله بخوان اميد است كه پروردگارت تو را به مقام بسنديده اي برساند.»

دوم - از نظرقرآن و سنّت و نيز در سلوك ارباب معرفت نافله شب شرط وصول به حق و نيل به كمالات معنوي و روحاني است. نافله شب در ايجاد پيوند ميان انسان و خداوند اثر شگرفي دارد و هر چه مسئوليّت انسان سنگين تر و مهم تر باشد نياز او به ارتباط و انس با خدا و اتصال به مبدا قدرت و عظمت و تاييدات الهي بيش تر است. بيداري در دل شب و مناجات با خالق هستي و راز و نياز با او دل را صفا مي بخشد و انوار الهي را در دل وارد مي سازد و ريشه ايمان انسان را عميق تر و استوارتر مي كند.

بنابراين اين كه نماز شب تنها بر آن حضرت واجب بوده و براي سايرين مستحب است، دليل شرعي دارد چون مسئوليّت سنگين نبوّت و هدايت خلق آن هم در بالاترين حد قابل تصور و نيز مديريت معنوي و فرهنگي و سياسى و اجتماعى آن حضرت از همه سنگين تر بوده و نياز به ارتباط و پيوند با حق و تأييدات الهي در مورد او بيش تر بوده بنابراين بيش از همه نياز به خلوت و مناجات با معشوق داشته و اين انس و ارتباط آن هم در مؤثّرترين اوقاتش كه نيمه شب و در دل سحر است در مورد او به شكل وجوب و حتمي بوده است.
از سويي ديگر ظرفيت عظيم معنوي پيامبر (ص) كه مولود ايمان بي نظير و معرفت بي مانند آن سرور كائنات است نيز اين قابليت را به او مي بخشد كه موضوعي مانند عبادت شبانه و نافله شب در مورد او واجب باشد و ترك آن براي او جايز نباشد.
البته نبايد تصور شود كه مستحب بودن يك عمل خصوصا نماز شب كه از اهميت فوق العاده اي در ساخت و ساز انسان برخوردار است، از اهميت آن مي كاهد. بلكه پس از انجام واجبات، انجام نماز شب از اوج و اهميت ويژه اي در مسير خود سازي برخوردار است.

پي نوشت :
[1] - مزّمّل (73)، آيه 1و2
[2] - تفسير نسيم حيات، تفسير جزء، 3، 29، ص 153؛ تفسير كشاف، ج2 و 1، ص 644
[3] - اسراء (17)، آيه 79
كتاب پرسش ها و پاسخ هاي نماز، سيد حسن موسوي (مركز تخصصي نماز)