1- حـج يك عبادت دسته جمعى است كه هرسال در روزهاى معينى در سرزمينى تاريخى و با شكوه انجام مى گيرد . ايـن نـوع عـبـادت عـلاوه بـر ايـن كه پيوند استوارى ميان بنده و خدا به وجود مى آورد، مى تواند ازجـهـات گـونـاگونى مبدا اثرات سودمند و ارزنده اى در اجتماع اسلامى باشد ; زيرا:
اولا: يك چـنـين عبادت دسته جمعى كه با تجرد كامل و وارستگى مطلق , تنها باپوشيدن دو قطعه پارچه سـاده آغـاز مـى گـردد , نـشانه مساوات بندگان الهى در پيشگاه اوست و اين يكى از آمال بزرگ انـسانى است كه روزى انسانهاى جهان عوامل برتريهاى موهوم مانند نژاد , زبان , رنگ و ثروت را كنار گذارده , همگى خود را دربرابر خدا مساوى و برابر بدانند . عـمـل حـج از عبادتهايى است كه به اين هدف تحقق مى بخشد و موجب مى شود كه افراد با ايمان امتيازات اجتماعى را وسيله برترى خود ندانند.
ثـانـيـا: چنين اجتماع عظيمى كه اعضاى آن را نمايندگان واقعى ملتهاى مسلمان جهان تشكيل مـى دهـد , كنگره بزرگ سالانه مسلمانان دنيا محسوب مى گردد كه در هر سال دراين سرزمين مقدس برگزار مى شود. آيين اسلام يك مشت قوانين اخلاقى و سنن تربيتى كه هدفى جز اصلاح روح و روان مردم نداشته بـاشـد نـيست تا خود را از تأسيس كنگره سالانه و اجتماعات هفتگى و روزانه كه مخصوص احزاب سـيـاسى و اجتماعات متحرك و زنده است دور بگيرد , بلكه يك آيين جهانى و جامعى است كه به همه شوون زندگى بشر - اعم از اخلاقى , اجتماعى ,سياسى , اقتصادى و نظامى - نظر دارد .

2- از اين نظر آورنده اسلام با وضع قوانين سياسى و دعوت به تشكيل كنگره سالانه درسرزمين مكه , بـقـا و ابـديـت و مصونيت آيين خود را تضمين نموده است و طبعا اين كنگره اثراتى بالاتر از اثرات كنگره هاى سالانه احزاب سياسى و زنده جهان در برخواهد داشت . مـنـتها , سران سياسى , در اين اعصار به اهميت چنين موضوعاتى توجه پيدا كرده اند در حالى كه اسلام از چهارده قرن پيش طرح آن را ريخته و اثرات مطلوبى از آن گرفته است . متفكران اسلام كه طبعا در اجتماع مزبور شركت خواهند داشت , مى توانند آخرين تحولات اوضاع جهان اسلام را مورد بررسى قرار دهند و پس از گردآورى اطلاعات دقيق وتبادل نظر , در بهبود وضـع مـسـلـمـانـان بـكوشند و سرزمين اسلام را از عوامل ضد آزادى و استقلال پاك سازند و به پيشرفت همه جانبه مسلمانان جهان كمك كنند . چـه اجـتماعى سودمندتر از اين كه مى تواند بزرگترين حلقه اتصال ميان مسلمانان جهان باشد و سران اسلام را از اوضاع يكديگر آگاه سازد.
حتي اين كنگره مى تواند به وضع اقتصادى و فرهنگى مسلمانان كمكهاى شايانى بنمايد ;زيرا متفكران و صـاحبنظران - پس از اداى فريضه حج - مى توانند در محيطى آرام و پراز صفا و معنويت به تبادل افكار بپردازند و در زمينه فرهنگ و اقتصاد اسلام طرحهايى بريزند .
بنابراين، كـنگره سالانه حج همواره الهام بخش بسيارى از جنبشهاى آزادى خواهى و نهضتهاى عظيم براى گـسـسـتـن زنـجـيرهاى ظلم و ستم و تعدى بوده است و اين نكته با مراجعه به تاريخ ‌اسلامى و انـقـلابـهـاى فـرزنـدان اسـلام روشـن مى شود ; زيرا نطفه بسيارى از نهضتهاى اسلامى كه براى بـرانـداخـتـن حـكومتهاى جور و ستم صورت مى گرفت در ايام حج بسته مى شد و اين سرزمين الهام بخش چنين آزاديهايى بود. ايـن بود نمونه اى از اسرار حج و به قول برخى از دانشمندان , هنوز زود است كه جهان به اهميت و اسرار حج پى ببرد.

3- در روايات اسلامى نيز تعبيرات آموزنده و سازنده اى در اين زمينه ديده مى شود و از مجموع آنها مى توان گفت كه اين مناسك بزرگ در حقيقت داراى چهار بعد است: بعد اخلاقى و عبادى، بعد سياسى و اجتماعى، بعد فرهنگى و بعد اقتصادى.
در بُعد اخلاقى و عبادى كه مهمترين فلسفه حج را تشكيل مى دهد تربيت نفوس و تهذيب اخلاق و تقويت پايه هاى تقوا و اخلاص مطرح است. تعبير معروفى كه در احاديث اسلامى آمده كه مى گويد: « يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ ـــ كسى كه حجّ خانه خدا را (از روى اخلاص و توجّه و با حفظ آداب و اسرار آن) انجام دهد از گناه پاك مى شود همانند روزى كه از مادر متولّد مى شود!» دليل روشنى براى تأثير حجّ بر روح و جان انسان است كه او را از همه آلودگيها پاك مى كند و آثار گناهانى كه يك عمر در دل نشسته است، مى زدايد و اين بزرگترين فايده اى است كه نصيب زوّاربيت الله الحرام مى شود.
اگر زوّار به اسرار اعمال و مناسكى كه انجام مى دهند دقيقاً توجّه داشته باشند، هر گامى كه برمى دارند گامى به سوى خدا نزديك تر مى شوند و معبود و محبوب حقيقى را در همه جا حاضر مى بينند. آرى حج يك تولّد دوباره است!

منبع: كتاب پاسخ به پرسشهاي مذهبي ، آيه الله مكارم شيرازي و آيه الله سبحاني ( با كمي تغييرات)