(تكليف اين همه غير مسلماناني كه نماز نمي خوانند چه مي شود؟ آيا خداوند به خاطر اين كه نماز نمي خوانند آن ها را عذاب مي كند و حال آن كه در بين آن ها افرادي هستند كه به بشريت خدمت كرده اند مثل مخترعين و دانشمندان و پزشكان؟)

 

در برابر اين پرسش سه رويكرد وجود دارد:

يك- انحصارگرايي سخت گيرانه
بر اساس اين گمانه در ميان همه اهل زمين تنها پيروان دين و مذهب و فرقه واحدي اهل نجات و رستگاري اند. به عنوان مثال تنها مسلمان شيعه دوازده امامي پايبند به همه اصول مذهب و احكام شريعت امكان رستگاري دارد و ديگران همه نارستگارانند. چنين نگرشي نه مبناي خردپذيري دارد و نه با منطق اسلام سازگار مي باشد. از نظر عقلي اين گمانه مغاير با اصل غلبه خير بر شر است و از نظر ديني با غلبه رحمت خدا و هدف اساسي خلقت انسان و ملاك ها و معيارهاي رستگاري و نارستگاري ناسازگاري دارد.[1]

دو- تكثر گرايي نجات
بر اساس اين گمانه، همه پيروان اديان اهل نجات و رستگاري اند. به عبارت ديگر شرط نيك فرجامي فقط دين داري است و بس، امّا اين كه كدامين دين را برگزينيم هيچ نقشي در اين زمينه ندارد. اين گمانه مبتني بر پلوراليسم دين است كه بطلان و ناراستي آن از نظر عقل و دين مورد بررسي واقع شد.[2]

سه- قرآن و نجات گرايي اعتدالي
قرآن در باب نجات نه سخت گيري انحصارگرايانه را بر مي تابد و نه كثرت گرايي حق و باطل يكسان انگار را. در نگاه قرآن كفر و انحراف از دين حق دو گونه است:
1- كفر عناد و لجاجت (جحود)؛ كسي كه اصطلاحا به جاهل مقصر و كافر معاند معروفند. يعنى اسلام به آن ها رسيده و آنان به حقانيت آن پى برده اند امّا با لجاجت و سركشى حاضر به پذيرش حق نيستند. اين گونه افراد كافر، معاندند و مستحق عذاب دوزخ مى باشند.
2- كفر جهالت و ناداني؛ چنين كفري اگر ناشي از تقصير و كوتاهي عمدي شخص نباشد، بلكه صاحب آن از سويداي دل جوياي حقيقت و پيرو آن در حدي كه با آن آشناست باشد و با قلب سليم و تسليم قلبي در برابر حق، خدا را ملاقات كند؛ خداوند او را معذب نمي سازد؛ چرا كه عذاب خدا تابع حجّت هايي است كه بر بندگان تمام كرده و واكنش هاي منفي آگاهانه و حق ستيزانه آن ها در برابر حجج الهي. قرآن ضمن آن كه تنها دين حق و صراط نجات را آيين اسلام مي داند به نكات مهمي در كنار اين مسئله پيرامون شرايط نجات و رستگاري اشاره مي كند از جمله: درباره قيامت مي فرمايد:
«يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُون إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَليمٍ»[3]؛«در آن روز كه مال و فرزندان سودى نمى ‏بخشد، مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد!»
و از طرف ديگر قرآن مي فرمايد:«وَ ما كُنَّا مُعَذِّبينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا»[4]؛«و ما هرگز(قومى را) مجازات نخواهيم كرد، مگر آن كه پيامبرى مبعوث كرده باشيم(تا وظايفشان را بيان كند.)»
و در جاهاي ديگر قرآن يادآور شده است كه:«إِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنينَ»[5]؛«زيرا خداوند پاداش نيكوكاران را تباه نمى ‏كند!»

از آن چه گذشت روشن مي شود كه سعادت اخروي در گرو عوامل متعددي است از جمله:
- حسن فعلي يا گزينش راه درست،
- حسن فاعلي يعني سلامت و پاكي درون و تسليم امر حق بودن،
- برقراري حجّت الهي و چگونگي برخورد و واكنش هاي انسان در برابر آن.
انگاره فوق خردپذير ترين انگاره است؛ در اين انگاره از سويي مسئوليّت انسان در جستجو و گزينش راه حق محفوظ است و از ديگر سو هيچ انساني صرفا به جهت عدم دست يابي غير ارادي به راه حق و حقيقت مورد عذاب و شقاوت قرار نمي گيرد. بنا بر اين كساني كه پس از آگاهي از حق و آشكار شدن چهره اسلام، بر شرايع گذشته به ويژه با تحريفاتي كه در آن ها رخ داده باقي بمانند، از آنان پذيرفته نيست و از زيان كاران خواهند بود:«وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ»[6]؛«و هر كس جز اسلام(و تسليم در برابر فرمان حق،) آيينى براى خود انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد؛ و او در آخرت، از زيان كاران است.»
مگر در مورد جاهلان قاصر كه حكم آنان با خداست و به تناسب حسن فاعلي و حسن فعلي شان اميد به لطف و عنايت الهي در مورد آنان وجود دارد.

پي نوشت :
[1] - جهت آگاهي بيش تر بنگريد: شهيد مطهري، مجموعه آثار، ج 1، صص 288-285، تهران، صدرا
[2] - همان، صص 285- 280
[3] - (26) الشعراء : 88-89
[4] - (17) الإسراء : 15
[5] - (9) التوبة : 120
[6] - (3) آل‏عمران : 85
كتاب پرسش ها و پاسخ هاي نماز، سيد حسن موسوي (مركز تخصصي نماز)